“Gầy là khỏe” và khoảng trống nguy hiểm trong phát hiện tiểu đường

Mục lục [Ẩn]

Nhiều người trẻ vẫn tin rằng tiểu đường là căn bệnh của tuổi trung niên, gắn liền với béo phì và thừa cân. Tuy nhiên, thực tế đang cho thấy một xu hướng đáng lo ngại: ngày càng nhiều người trẻ, thậm chí rất trẻ, được chẩn đoán tiểu đường dù có vóc dáng gầy và không mang các dấu hiệu nguy cơ điển hình. Quan niệm “gầy là khỏe” vì thế đang trở thành rào cản lớn trong việc phát hiện sớm căn bệnh này.

Lầm tưởng 'gầy là khỏe' khiến người trẻ bỏ qua bệnh tiểu đường

Một nữ bệnh nhân 21 tuổi, thể trạng gầy, không thừa cân, đến kiểm tra sức khỏe tại Khoa Nội tiết – Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai (Hà Nội). Qua thăm khám lâm sàng, bệnh nhân không có các biểu hiện thường gặp của tiểu đường như ăn nhiều, uống nhiều, tiểu nhiều hay sụt cân.

Tuy nhiên, kết quả xét nghiệm cho thấy đường huyết lúc đói đạt 10,2 mmol/L, chỉ số HbA1c 7,6%, phản ánh tình trạng tăng đường máu đã tồn tại trong thời gian dài. Xét nghiệm lặp lại sau một tuần cho kết quả tương tự, và bệnh nhân được chẩn đoán mắc tiểu đường type 2.

Trước đó, bệnh nhân không nghĩ mình có nguy cơ mắc bệnh tiểu đường, bởi cân nặng luôn ở mức thấp và không có tiền sử bệnh lý đáng chú ý. Theo các bác sĩ điều trị, đây là dạng tiểu đường type 2 tiến triển âm thầm, không triệu chứng điển hình, rất dễ bị bỏ sót nếu không xét nghiệm.

Cùng tại cơ sở y tế này, một nam bệnh nhân 17 tuổi, vóc dáng cân đối, đến khám vì tình trạng khát nước và mệt mỏi kéo dài. Kết quả xét nghiệm ghi nhận glucose và insulin máu tăng cao bất thường, chỉ số HbA1c lên tới 10,6%, cho thấy đường huyết đã tăng kéo dài trong nhiều tháng. Bệnh nhân được chẩn đoán tiểu đường type 2, dù không thuộc nhóm thừa cân hay béo phì.

Theo các bác sĩ chuyên khoa nội tiết, những trường hợp như vậy đang xuất hiện ngày càng nhiều trong những năm gần đây. tiểu đường không còn là bệnh chỉ gặp ở người lớn tuổi hay người thừa cân. Thực tế lâm sàng cho thấy bệnh đang trẻ hóa rõ rệt, xuất hiện ở cả thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi, với biểu hiện ngày càng kín đáo và khó nhận biết.

Vì sao người gầy vẫn có thể mắc tiểu đường?

Gầy không đồng nghĩa với chuyển hóa khỏe

Trong y học hiện đại, cân nặng chỉ phản ánh một phần rất nhỏ tình trạng sức khỏe chuyển hóa. Một người có vóc dáng gầy vẫn có thể tồn tại rối loạn chuyển hóa bên trong cơ thể, đặc biệt là rối loạn liên quan đến insulin.

Tiểu đường type 2 hình thành chủ yếu do hai cơ chế: kháng insulin và suy giảm chức năng tiết insulin của tuyến tụy. Hai cơ chế này không phụ thuộc hoàn toàn vào cân nặng hay chỉ số khối cơ thể. Do đó, việc chỉ dựa vào hình thể để đánh giá nguy cơ tiểu đường là cách tiếp cận không còn phù hợp.

Vai trò của mỡ nội tạng ở người gầy

Ở nhiều người có cân nặng bình thường hoặc gầy, mỡ không tích tụ dưới da mà tập trung chủ yếu quanh các cơ quan nội tạng như gan, tụy và ruột. Loại mỡ này được gọi là mỡ nội tạng, và đây là yếu tố nguy cơ quan trọng của tiểu đường type 2.

Mỡ nội tạng làm giảm khả năng đáp ứng insulin của tế bào, dẫn đến tình trạng kháng insulin. Khi insulin không phát huy được tác dụng, glucose không được đưa vào tế bào để sử dụng, khiến đường huyết tăng cao. Tuyến tụy buộc phải tăng tiết insulin để bù trừ, và theo thời gian sẽ dần suy kiệt, dẫn đến tiểu đường.

Điều đáng chú ý là mỡ nội tạng không dễ nhận biết bằng mắt thường. Người bệnh có thể gầy, vòng eo không lớn, nhưng vẫn mang nguy cơ chuyển hóa cao.

Đặc điểm người châu Á và tác động của lối sống hiện đại

Người châu Á có xu hướng mắc tiểu đường type 2 ở mức chỉ số khối cơ thể thấp hơn so với người châu Âu. Cấu trúc phân bố mỡ và yếu tố di truyền khiến nguy cơ xuất hiện bệnh sớm hơn, ngay cả khi cân nặng chưa vượt ngưỡng thừa cân.

Bên cạnh đó, lối sống hiện đại góp phần thúc đẩy quá trình rối loạn chuyển hóa. Nhiều người trẻ gầy nhưng ít vận động, ngồi nhiều, thường xuyên thức khuya, căng thẳng kéo dài. Chế độ ăn có thể không nhiều về lượng nhưng giàu năng lượng rỗng như đồ ngọt, thức ăn nhanh, thực phẩm chế biến sẵn. Sự mất cân bằng này khiến cơ thể rơi vào tình trạng rối loạn chuyển hóa âm thầm trong thời gian dài.

Tiểu đường trẻ hóa – hệ lụy dài hạn và nhu cầu tầm soát sớm

Nguy cơ biến chứng khi mắc bệnh từ sớm

Tiểu đường khởi phát ở tuổi trẻ đồng nghĩa với việc người bệnh phải sống chung với tình trạng tăng đường huyết trong nhiều thập kỷ. Thời gian phơi nhiễm với đường huyết cao càng dài, nguy cơ tổn thương mạch máu, tim mạch, thận, mắt và thần kinh càng lớn.

So với người phát bệnh ở tuổi trung niên hoặc cao tuổi, bệnh nhân trẻ có nguy cơ gặp biến chứng sớm hơn và tiến triển nhanh hơn nếu kiểm soát đường huyết không tốt. Đây là thách thức lớn đối với cá nhân người bệnh và hệ thống y tế trong dài hạn.

Vì sao tiểu đường ở người trẻ dễ bị bỏ sót và khó kiểm soát

Một trong những khó khăn lớn nhất là tâm lý chủ quan. Nhiều người trẻ không nghĩ mình mắc bệnh mạn tính, đặc biệt khi không có triệu chứng rõ ràng và ngoại hình vẫn “khỏe mạnh”. Điều này khiến việc tuân thủ điều trị, thay đổi lối sống và tái khám định kỳ gặp nhiều trở ngại.

Ngoài ra, nhịp sống bận rộn, áp lực học tập và công việc cũng khiến người trẻ khó duy trì chế độ ăn uống, vận động và nghỉ ngơi hợp lý – những yếu tố then chốt trong kiểm soát tiểu đường type 2.

Tầm soát sớm: yếu tố quyết định

Các bác sĩ khuyến cáo không nên đánh giá nguy cơ tiểu đường chỉ dựa trên cân nặng. Việc kiểm tra đường huyết và HbA1c định kỳ, đặc biệt ở người trẻ có lối sống ít vận động, thường xuyên căng thẳng hoặc có tiền sử gia đình mắc tiểu đường, là cần thiết.

Song song đó, xây dựng lối sống lành mạnh từ sớm – ăn uống cân đối, tăng cường vận động, ngủ đủ giấc và kiểm soát căng thẳng – đóng vai trò quan trọng trong phòng ngừa và làm chậm tiến triển bệnh.

Tiểu đường không còn chờ đến khi con người già đi hay tăng cân mới xuất hiện. Khi căn bệnh này đang âm thầm trẻ hóa, việc thay đổi cách nhìn về sức khỏe trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Gầy không đồng nghĩa với an toàn, và chỉ khi chủ động tầm soát, điều chỉnh lối sống từ sớm, người trẻ mới có thể tránh được những hệ lụy lâu dài của một căn bệnh tưởng như rất xa mình.