Cúm A và gánh nặng biến chứng ở người có bệnh phổi mạn

   Với nhiều người khỏe mạnh, cúm A thường chỉ là vài ngày sốt mệt rồi qua. Nhưng với những người đang sống cùng hen suyễn, viêm phế quản mãn tính hay bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), cúm A có thể trở thành một biến cố y khoa thực sự. Không chỉ làm bệnh nền nặng lên, cúm còn đẩy người bệnh vào nguy cơ nhập viện, suy hô hấp và để lại hậu quả lâu dài cho chức năng phổi.

Thực trạng cúm A tại Việt Nam đầu năm 2026

   Bước sang đầu năm 2026, Việt Nam đang ở trong cao điểm mùa cúm đông – xuân, giai đoạn virus cúm thường lưu hành mạnh nhất trong năm. Theo số liệu do Bộ Y tế công bố vào cuối năm 2025 – thời điểm gần nhất có báo cáo tổng hợp trên phạm vi toàn quốc – từ đầu năm đến nay, cả nước đã ghi nhận hơn 132.000 trường hợp mắc cúm mùa, trong đó có 3 trường hợp tử vong. Đáng lưu ý, số ca mắc có xu hướng tăng trở lại rõ rệt trong những tháng cuối năm, với khoảng 8.500–11.000 ca mỗi tháng, trùng với thời điểm giao mùa và thời tiết lạnh hơn.

   Các cơ sở điều trị ghi nhận áp lực rõ ràng. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, chỉ trong khoảng một tháng đầu mùa lạnh (từ đầu tháng 10 đến đầu tháng 11/2025), đã có hàng nghìn trẻ được chẩn đoán cúm mùa, trong đó hàng trăm trường hợp phải nhập viện vì biến chứng hô hấp. Dù đây là số liệu ở trẻ em, nhưng nó phản ánh một thực tế quan trọng: khi cúm gia tăng trong cộng đồng, những nhóm dễ tổn thương sẽ chịu ảnh hưởng đầu tiên.

   Về mặt dịch tễ, Bộ Y tế cho biết các chủng virus cúm đang lưu hành tại Việt Nam chủ yếu là cúm A(H1N1), A(H3N2) và cúm B, và chưa ghi nhận dấu hiệu thay đổi về độc lực. Tuy nhiên, “không tăng độc lực” không đồng nghĩa với “ít nguy hiểm”. Với người có bệnh nền, đặc biệt là bệnh phổi mạn tính, cúm A vẫn có thể gây hậu quả nặng nề.

   Bức tranh này cũng phù hợp với xu hướng toàn cầu. Báo cáo giám sát cúm và các virus hô hấp của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) trong tuần đầu tháng 1/2026 cho thấy tỷ lệ xét nghiệm dương tính với cúm ở mức cao, và virus cúm A chiếm ưu thế ở hầu hết các khu vực trên thế giới, trong đó chủng A(H3N2) là chủ đạo.

Vì sao cúm A đặc biệt nguy hiểm với người có bệnh phổi mạn tính?

   Điểm chung của các bệnh phổi mạn tính là đường thở đã tồn tại tình trạng viêm kéo dài, hẹp lòng phế quản và rối loạn cơ chế bảo vệ tự nhiên. Khi virus cúm A xâm nhập, nó không chỉ gây nhiễm trùng cấp tính mà còn kích hoạt hàng loạt phản ứng viêm, khiến “nền phổi yếu” trở nên dễ tổn thương hơn nhiều so với người khỏe mạnh.

Hen suyễn: cúm A là tác nhân dễ khởi phát cơn hen nặng

   Ở người hen suyễn, đường thở vốn đã nhạy cảm quá mức. Virus cúm có thể kích thích co thắt phế quản, làm tăng tiết chất nhầy và gây phù nề niêm mạc. Hệ quả là người bệnh dễ xuất hiện cơn hen cấp, với biểu hiện khò khè, tức ngực, khó thở tăng nhanh.

   Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) xếp người bị hen suyễn vào nhóm nguy cơ cao gặp biến chứng khi mắc cúm, bao gồm viêm phổi và suy hô hấp. Thực tế lâm sàng cho thấy, nhiều trường hợp hen vốn kiểm soát ổn định vẫn có thể trở nên khó kiểm soát trong hoặc sau một đợt cúm, buộc phải tăng liều thuốc hoặc nhập viện theo dõi.

Viêm phế quản mạn: đờm tăng, đường thở dễ bít tắc

   Với viêm phế quản mạn tính, cúm A thường làm tăng tiết đờm, đờm đặc và khó khạc hơn, trong khi khả năng làm sạch đường thở đã suy giảm sẵn. Điều này không chỉ gây khó thở mà còn tạo điều kiện cho bội nhiễm vi khuẩn, dẫn tới viêm phổi hoặc nhiễm trùng hô hấp kéo dài.

   Người bệnh viêm phế quản mạn sau cúm thường hồi phục chậm, ho kéo dài nhiều tuần, làm chất lượng cuộc sống giảm rõ rệt và dễ tái phát nhiễm trùng trong cùng một mùa lạnh.

COPD: cúm A – nguyên nhân hàng đầu gây đợt cấp

   Đối với COPD, cúm A được xem là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây đợt cấp. Khi nhiễm cúm, tình trạng viêm toàn bộ đường thở và nhu mô phổi tăng mạnh, làm trao đổi khí kém đi nhanh chóng. Người bệnh có thể tụt oxy máu, mệt lả, phải nhập viện, thở oxy hoặc thậm chí thở máy.

   Các hướng dẫn quốc tế về COPD nhấn mạnh rằng mỗi đợt cấp không chỉ là một lần “ốm nặng”, mà còn để lại hậu quả lâu dài: chức năng phổi suy giảm thêm, nguy cơ tái nhập viện và tử vong tăng trong những tháng sau đó. Vì vậy, cúm A ở người COPD không chỉ là bệnh cấp tính, mà là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tiên lượng dài hạn.

Người mắc bệnh phổi nền nên làm gì để hạn chế tác hại cúm A?

Phòng bệnh hơn chữa bệnh

    Các tổ chức y tế lớn như CDC, GOLD (COPD) và GINA (hen) đều thống nhất khuyến cáo tiêm vaccine cúm hằng năm cho người có bệnh phổi mạn tính.

   Bên cạnh tiêm phòng, người bệnh cần:

• Duy trì điều trị bệnh nền đều đặn, không tự ý ngưng thuốc hít khi thấy đỡ triệu chứng.
• Hạn chế tiếp xúc gần với người đang ho, sốt; đeo khẩu trang nơi đông người trong mùa cúm.
• Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi ra ngoài hoặc tiếp xúc nơi đông người.
• Che miệng – mũi khi ho, hắt hơi; bỏ khăn giấy đã dùng đúng cách.
• Giữ ấm vùng cổ, ngực và đường thở khi ra ngoài trời lạnh.
• Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột (từ phòng điều hòa ra ngoài trời lạnh).
• Hạn chế ra ngoài vào sáng sớm hoặc đêm khuya nếu không cần thiết, nhất là với người COPD nặng.
• Đeo khẩu trang tại nơi đông người, cơ sở y tế hoặc khi tiếp xúc gần với người có triệu chứng hô hấp.
• Ăn đủ năng lượng, đạm, vitamin và khoáng chất để nâng đỡ miễn dịch.
• Uống đủ nước giúp làm loãng đờm, hỗ trợ làm sạch đường thở.
• Duy trì vận động nhẹ phù hợp với tình trạng bệnh (đi bộ, tập thở, phục hồi chức năng hô hấp) để cải thiện sức bền hô hấp.

Người lớn tuổi giữ ấm cơ thể khi ra ngoài.

Nếu lỡ mắc cúm A: xử trí sớm và đúng cách

   Với người có bệnh phổi mạn, cúm A không nên tự điều trị như người khỏe mạnh. Khi xuất hiện triệu chứng nghi ngờ cúm (sốt, ho, đau mỏi, mệt nhiều), người bệnh nên đi khám sớm, đặc biệt trong 48 giờ đầu.

Khi nào người bệnh cần nhập viện?

   Người bệnh có thể theo dõi tại nhà nếu triệu chứng nhẹ, không tăng khó thở và đáp ứng với thuốc điều trị nền. Ngược lại, cần nhập viện ngay khi có một trong các dấu hiệu:

• Khó thở tăng nhanh, thở gấp hoặc khò khè nhiều
• Tím môi, đầu ngón tay
• Mệt lả, lơ mơ, không ăn uống được
• Sốt cao kéo dài hoặc SpO₂ giảm (nếu có theo dõi)

   Chuẩn bị sẵn kế hoạch hành động khi bệnh nặng lên, theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị, sẽ giúp người bệnh và gia đình phản ứng kịp thời trong mùa cúm.

    Cúm A có thể chỉ là bệnh nhẹ với người khỏe mạnh, nhưng với người mắc hen, viêm phế quản mãn tính hay COPD đó là một nguy cơ cần được cảnh giác. Hy vọng bài viết này sẽ giúp bạn có thêm thông tin để phòng bệnh hiệu quả. Trong mùa lạnh, chủ động phòng bệnh chính là cách bảo vệ hơi thở bền vững nhất.