Sau một đợt kháng sinh, vì sao tâm trạng dễ bất ổn hơn?

   Không ít người nhận ra một điều khó lý giải: sau khi kết thúc một đợt kháng sinh kéo dài, dù bệnh nhiễm trùng đã khỏi, họ lại cảm thấy dễ lo âu hơn, tâm trạng thất thường, khó ngủ hoặc bồn chồn kéo dài. Nhiều người cho rằng đó chỉ là mệt mỏi sau bệnh, hoặc do áp lực cuộc sống quay trở lại.

   Tuy nhiên, những nghiên cứu khoa học gần đây cho thấy, hiện tượng này không chỉ là cảm giác chủ quan, mà có thể bắt nguồn từ một nơi ít ai ngờ tới: hệ vi khuẩn đường ruột – và mối liên lạc âm thầm nhưng bền chặt giữa ruột và não bộ.

Kháng sinh ảnh hưởng đến sức khỏe tinh thần.

Khi kháng sinh không chỉ tác động đến vi khuẩn gây bệnh

   Năm 2026, một nghiên cứu được công bố trên Medical Xpress đã thu hút sự chú ý của giới y khoa khi chỉ ra rằng việc sử dụng thuốc kháng sinh phổ rộng có thể liên quan đến sự gia tăng triệu chứng lo âu và rối loạn cảm xúc, thông qua việc làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột.

   Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học theo dõi cả mô hình động vật và người, tập trung vào những biến đổi xảy ra sau khi dùng kháng sinh. Kết quả cho thấy, kháng sinh không chỉ tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh, mà còn ảnh hưởng mạnh đến những vi khuẩn có lợi vốn giữ vai trò duy trì cân bằng sinh học trong ruột.

   Hệ vi khuẩn đường ruột là một hệ sinh thái phức tạp, gồm hàng nghìn tỷ vi khuẩn sống cộng sinh với con người. Những vi khuẩn này tham gia vào quá trình tiêu hóa, tổng hợp vitamin, điều hòa miễn dịch và đặc biệt là sản xuất hoặc điều hòa nhiều chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm xúc và hành vi.

   Khi kháng sinh được sử dụng, đặc biệt là kháng sinh phổ rộng hoặc dùng kéo dài, sự cân bằng này có thể bị phá vỡ – hiện tượng được gọi là loạn khuẩn đường ruột. Trong nghiên cứu, loạn khuẩn dẫn đến việc giảm sản xuất axit béo mạch ngắn (short-chain fatty acids) và acetylcholine.

    Đáng lưu ý, mức acetylcholine giảm đi có mối liên hệ chặt chẽ với sự gia tăng các hành vi lo âu ở mô hình nghiên cứu. Đồng thời, những người hoặc động vật đã sử dụng kháng sinh cho thấy những thay đổi rõ rệt về trạng thái cảm xúc so với nhóm không sử dụng.

   Nói cách khác, nghiên cứu này cho thấy: tác động của kháng sinh không dừng lại ở việc điều trị nhiễm trùng, mà có thể kéo theo những thay đổi sinh học đủ lớn để ảnh hưởng đến tâm trạng. Những phát hiện này đặt ra một câu hỏi quan trọng hơn: bằng cách nào những biến đổi ở ruột lại có thể “truyền tín hiệu” lên não bộ?

Trục ruột–não: vì sao ruột có thể ảnh hưởng đến tâm trạng?

   Để trả lời câu hỏi trên, khoa học hiện đại đã đưa ra một khái niệm then chốt: trục ruột – não. Có thể hình dung đây là một hệ thống liên lạc hai chiều giữa hệ tiêu hóa và hệ thần kinh trung ương, cho phép ruột và não liên tục trao đổi thông tin với nhau.

   Sự liên lạc này diễn ra thông qua nhiều con đường song song, bao gồm:

• Dây thần kinh phế vị, kết nối trực tiếp ruột với não
• Các hormone và chất dẫn truyền thần kinh do cơ thể và vi khuẩn đường ruột tham gia điều hòa
• Hệ miễn dịch, đóng vai trò trung gian giữa tình trạng viêm, ruột và não

   Khi hệ vi khuẩn đường ruột khỏe mạnh, các tín hiệu gửi lên não giúp duy trì trạng thái cân bằng: cảm xúc ổn định, khả năng thích nghi với stress tốt hơn và giấc ngủ hài hòa. Ngược lại, khi hệ vi sinh bị xáo trộn – chẳng hạn sau một đợt kháng sinh – những tín hiệu này có thể trở nên “nhiễu loạn”.

   Điều này giúp lý giải nhiều trải nghiệm quen thuộc trong đời sống. Không ít người nhận thấy rằng stress kéo dài thường đi kèm rối loạn tiêu hóa, hoặc ngược lại, các vấn đề đường ruột mạn tính lại khiến tâm trạng trở nên bất ổn, dễ lo âu hoặc mệt mỏi. Từ góc nhìn của trục ruột–não, đây không phải là hai hiện tượng tách rời, mà là hai biểu hiện của cùng một hệ thống sinh học.

   Trong bối cảnh đó, những phát hiện từ nghiên cứu về kháng sinh và lo âu không còn là điều quá bất ngờ. Khi kháng sinh làm thay đổi hệ vi khuẩn đường ruột, sự “giao tiếp” giữa ruột và não cũng bị ảnh hưởng theo. Tâm trạng, vì thế, trở thành một trong những tín hiệu đầu tiên phản ánh sự mất cân bằng này.

Nên làm gì để hạn chế tác dụng phụ của kháng sinh?

   Từ những phát hiện khoa học về mối liên hệ giữa kháng sinh, hệ vi khuẩn đường ruột và tâm trạng, một câu hỏi tự nhiên được đặt ra: chúng ta có thể rút ra điều gì cho đời sống hằng ngày?

Thuốc kháng sinh là “con dao hai lưỡi”

   Kháng sinh là một trong những thành tựu lớn của y học hiện đại, giúp kiểm soát và điều trị hiệu quả nhiều bệnh nhiễm trùng nguy hiểm. Tuy nhiên, lợi ích này chỉ đạt được khi kháng sinh được sử dụng đúng cách.

   Các nghiên cứu cho thấy, việc dùng kháng sinh thiếu kiểm soát có thể gây ra những hệ quả không mong muốn, bao gồm:

• Phá vỡ cân bằng hệ vi khuẩn đường ruột, làm giảm số lượng vi khuẩn có lợi
• Giảm sản xuất các chất sinh học quan trọng, trong đó có các chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến cảm xúc
• Làm tăng nguy cơ bất ổn tâm trạng, lo âu hoặc khó ngủ ở một số người nhạy cảm

   Vì vậy, kháng sinh chỉ nên được sử dụng khi:

• Có chỉ định rõ ràng của bác sĩ
• Dùng đúng loại – đúng liều – đủ thời gian
• Không tự ý kéo dài, rút ngắn hoặc đổi thuốc

   Cách sử dụng thận trọng này không chỉ giúp điều trị nhiễm trùng hiệu quả, mà còn hạn chế những tác động âm thầm lên sức khỏe lâu dài.

Phục hồi hệ vi sinh đường ruột là chìa khóa sức khỏe toàn diện

   Sau mỗi đợt kháng sinh, hệ vi khuẩn đường ruột thường cần thời gian để tái lập trạng thái cân bằng. Đây là giai đoạn quan trọng, nhưng lại thường bị bỏ qua.

   Để hỗ trợ quá trình phục hồi, người đọc có thể chú ý đến một số yếu tố cơ bản sau:

• Chế độ ăn giàu chất xơ, từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt – nguồn “thức ăn” cho vi khuẩn có lợi
• Thực phẩm lên men như sữa chua, dưa muối, kim chi (tùy khả năng dung nạp của mỗi người)
• Nghỉ ngơi đầy đủ, giảm căng thẳng, vì stress kéo dài cũng ảnh hưởng đến hệ vi sinh
• Vận động nhẹ nhàng, đều đặn, hỗ trợ cả tiêu hóa và tâm trạng
• Bổ sung probiotic chứa các chủng vi khuẩn có lợi như Lactobacillus, Bifidobacterium

Nhận thức mới về mối liên hệ giữa tinh thần và thể chất

   Một thông điệp quan trọng từ nghiên cứu này là: sức khỏe tinh thần và sức khỏe thể chất không tách rời. Tâm trạng chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những quá trình sinh học diễn ra mỗi ngày trong cơ thể, đặc biệt là ở đường ruột.

   Nhận thức này giúp chúng ta nhìn vấn đề sức khỏe theo hướng toàn diện hơn:

• Chăm sóc tinh thần không chỉ là vấn đề tâm lý, mà còn liên quan đến dinh dưỡng, giấc ngủ và thói quen sống
• Những biểu hiện như lo âu, mệt mỏi kéo dài đôi khi có thể liên quan đến sự mất cân bằng bên trong cơ thể
• Việc lắng nghe cơ thể và phục hồi sau điều trị là một phần quan trọng của chăm sóc sức khỏe

   Sau viên thuốc cuối cùng, quá trình hồi phục của cơ thể chưa hẳn đã kết thúc. Những thay đổi nhỏ về cảm xúc hay tiêu hóa đôi khi là lời nhắc để chúng ta ăn uống lành mạnh, nghỉ ngơi nhiều hơn và lắng nghe cơ thể kỹ hơn. Sức khỏe không chỉ là hết bệnh, mà là cảm giác cân bằng trở lại trong những ngày rất bình thường sau đó.