Thiếu máu khi nghiện rượu: “cơn thiếu oxy” âm thầm mà cơ thể đang lên tiếng

   Mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, hồi hộp hay da xanh xao là những triệu chứng mà nhiều người uống rượu đã quen đến mức… bỏ qua. Đó có thể là biểu hiện của thiếu máu – một biến chứng âm thầm nhưng tiềm ẩn nhiều nguy cơ ở người uống rượu kéo dài.

Vì sao rượu có thể dẫn đến thiếu máu?

   Nếu coi hệ tạo máu là một dây chuyền sản xuất, thì rượu có thể gây rối loạn cùng lúc ở nhiều mắt xích. Chính tính chất đa cơ chế này khiến thiếu máu ở người nghiện rượu thường phức tạp và dễ bị đánh giá sai.

Rượu ức chế tủy xương – giảm sản xuất tế bào máu

   Tủy xương là nơi sản xuất hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Các tài liệu huyết học kinh điển cho thấy rượu có độc tính trực tiếp lên tủy xương, làm giảm khả năng sinh tế bào máu, đặc biệt khi uống kéo dài và với liều cao.

  Điều đáng lưu ý là tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến hồng cầu. Ở người nghiện rượu, bác sĩ có thể gặp giảm bạch cầu hoặc tiểu cầu đi kèm, phản ánh sự suy yếu toàn diện của hệ tạo máu. Khi “nhà máy” hoạt động kém, số lượng hồng cầu giảm dần, dẫn đến thiếu máu.

Thiếu folate và vitamin B12 – thiếu nguyên liệu để tạo hồng cầu khỏe mạnh

   Để tạo ra hồng cầu bình thường, cơ thể cần folate (vitamin B9) và vitamin B12 – hai vi chất thiết yếu cho quá trình tổng hợp DNA. Rượu ảnh hưởng đến cả hai theo nhiều cách: làm giảm hấp thu ở ruột, giảm dự trữ trong gan, tăng thải qua nước tiểu và thường đi kèm chế độ ăn nghèo dinh dưỡng.

   Hậu quả là cơ thể sản xuất ra những hồng cầu to bất thường, trưởng thành không hoàn chỉnh, kém hiệu quả trong vận chuyển oxy. Đây là cơ chế hình thành thiếu máu hồng cầu to (megaloblastic anemia) – dạng thiếu máu rất hay gặp ở người uống rượu lâu năm, đặc biệt khi có suy dinh dưỡng hoặc bệnh gan.

Tổn thương gan – thay đổi “môi trường sống” của hồng cầu

   Gan đóng vai trò trung tâm trong chuyển hóa, dự trữ vitamin và điều hòa nhiều yếu tố liên quan đến máu. Trong bệnh gan do rượu, các xét nghiệm thường ghi nhận chỉ số MCV tăng (hồng cầu to), ngay cả khi chưa xác định rõ thiếu folate.

   Điều này cho thấy rượu và bệnh gan có thể gây biến đổi hình thái hồng cầu độc lập với thiếu vitamin, thông qua tác động lên tủy xương và môi trường chuyển hóa. Đây là lý do vì sao không phải cứ thấy hồng cầu to là mặc định “thiếu folate”, và cũng không thể chỉ bổ sung vitamin một cách máy móc.

Xuất huyết tiêu hóa mạn tính – mất máu và thiếu sắt

   Rượu làm tăng nguy cơ viêm loét dạ dày – tá tràng, viêm thực quản, thậm chí xuất huyết tiêu hóa. Nhiều trường hợp không chảy máu ồ ạt mà rỉ rả kéo dài, khiến người bệnh mất sắt từ từ mà không nhận ra.

   Hậu quả là thiếu máu thiếu sắt, biểu hiện bằng mệt mỏi, giảm sức bền, da xanh, móng dễ gãy. Đáng chú ý, một người nghiện rượu hoàn toàn có thể vừa thiếu sắt do chảy máu, vừa có hồng cầu to do rượu hoặc thiếu folate, khiến bức tranh xét nghiệm trở nên phức tạp.

   Tóm lại, thiếu máu ở người nghiện rượu là kết quả của giảm sản xuất – thiếu nguyên liệu – mất máu – bệnh nền, thường cùng tồn tại chứ không đơn độc.

Thiếu máu do rượu biểu hiện thế nào và thường gặp những kiểu gì?

   Thiếu máu không phải lúc nào cũng biểu hiện rầm rộ. Nhiều người chỉ thấy mình “xuống sức” dần theo thời gian, cho đến khi xét nghiệm máu mới phát hiện.

Những dấu hiệu dễ bị bỏ qua

   Triệu chứng thường gặp gồm: mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, hoa mắt, khó thở khi gắng sức, hồi hộp, da và niêm mạc nhợt, giảm tập trung. Một số người thấy lạnh tay chân, dễ nhiễm trùng hơn. Khi thiếu máu nặng, tình trạng thiếu oxy mô có thể làm nặng thêm bệnh tim mạch sẵn có.

Ba “kiểu hình” thiếu máu hay gặp ở người uống rượu

• Thiếu máu hồng cầu to (macrocytic anemia)

   Đây là kiểu thường gặp nhất. Xét nghiệm cho thấy hồng cầu to (MCV tăng). Nguyên nhân có thể là:

• Thiếu folate hoặc vitamin B12
• Tác động trực tiếp của rượu lên tủy xương
• Bệnh gan do rượu

   Điểm quan trọng là: không phải mọi trường hợp hồng cầu to đều do thiếu vitamin, vì vậy cần đánh giá toàn diện trước khi điều trị.

• Thiếu máu do thiếu folate

   Thiếu folate đặc biệt hay gặp ở người nghiện rượu kèm ăn uống kém. Dạng thiếu máu này khiến hồng cầu to, dễ mệt và nếu kéo dài có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ quan. Các tổng quan y khoa cho thấy mối liên quan chặt chẽ giữa rượu, thiếu folate và bệnh gan, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý.

• Thiếu máu thiếu sắt do mất máu tiêu hóa

   Ở người uống rượu nhiều, đặc biệt khi có đau thượng vị, phân sẫm màu, sụt cân hoặc thiếu máu kéo dài không rõ nguyên nhân, bác sĩ luôn phải nghĩ đến khả năng chảy máu tiêu hóa mạn tính. Trong trường hợp này, bổ sung sắt chỉ là giải pháp tạm thời nếu không xử lý được nguồn mất máu.

Điều trị thiếu máu do rượu – không chỉ là uống thêm vitamin

   Sai lầm phổ biến nhất là tự mua viên “bổ máu” uống kéo dài. Với thiếu máu liên quan rượu, điều trị đúng phải song hành giữa xử lý nguyên nhân và phục hồi hệ tạo máu.

Giảm hoặc ngừng rượu – nhưng phải an toàn

   Ngừng rượu là bước quan trọng nhất để tủy xương và gan có cơ hội hồi phục. Nhiều chỉ số huyết học có thể cải thiện rõ sau một thời gian không uống rượu.

   Tuy nhiên, ở người uống nhiều và lâu năm, ngừng đột ngột có thể gây hội chứng cai rượu, một tình trạng y khoa cần được theo dõi.

Bổ sung đúng thứ thiếu – đúng liều – đúng thời điểm

• Nếu thiếu folate hoặc vitamin B12: cần bổ sung theo chỉ định, sau khi đã đánh giá rõ nguyên nhân.
• Nếu thiếu sắt: phải song song tìm và điều trị nguồn mất máu, đặc biệt là đường tiêu hóa.

   Việc bổ sung “theo cảm tính” có thể che lấp bệnh lý nền và làm chậm chẩn đoán.

Chăm sóc gan và dinh dưỡng toàn diện

   Bệnh gan do rượu thường đi kèm suy dinh dưỡng, rối loạn đông máu và các bất thường tế bào máu khác. Một chế độ ăn đủ năng lượng, đủ đạm, bổ sung vi chất hợp lý và theo dõi định kỳ là nền tảng không thể thiếu trong quá trình phục hồi.

Khi nào cần đi khám sớm?

   Nên đi khám nếu có mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, khó thở khi gắng sức, da nhợt, hồi hộp, đau thượng vị, phân đen, sụt cân, hoặc tiền sử uống rượu nhiều kèm xét nghiệm máu bất thường. Trường hợp ngất, khó thở nhiều, đau ngực cần được khám cấp cứu.

   Thiếu máu ở người nghiện rượu không chỉ là câu chuyện “thiếu chất” mà là dấu hiệu cho thấy hệ tạo máu, gan và đường tiêu hóa đang chịu áp lực kéo dài. Tin tích cực là nhiều trường hợp có thể cải thiện rõ nếu được chẩn đoán đúng, điều trị đúng và giảm rượu một cách an toàn. Lắng nghe những tín hiệu âm thầm của cơ thể chính là bước đầu tiên để tránh những tổn thương không thể đảo ngược.