Nấm mốc trong nhà gây suy giảm chức năng phổi ở trẻ em

Mục lục [Ẩn]

Mùi ẩm nhẹ trong phòng ngủ sau mùa mưa, một góc tường sẫm màu sau tủ quần áo, hay lớp mốc li ti quanh khung cửa sổ – nhiều gia đình xem đó là chuyện nhỏ. Nhưng một nghiên cứu dài hạn tại Anh mới đây cho thấy, tiếp xúc với nấm mốc trong nhà từ sớm có thể liên quan đến nguy cơ hen suyễn cao hơn và chức năng phổi thấp hơn ở tuổi thiếu niên. Điều này đặt ra câu hỏi: môi trường sống những năm đầu đời đang âm thầm tác động đến lá phổi của trẻ như thế nào?

Nghiên cứu theo dõi gần 14.000 trẻ trong hơn hai thập kỷ về nấm mốc và phổi

Nghiên cứu được thực hiện bởi các nhà khoa học tại University of Bristol, dựa trên dữ liệu của dự án đoàn hệ nổi tiếng ALSPAC (Avon Longitudinal Study of Parents and Children) – còn được gọi là “Children of the 90s”. Đây là một trong những nghiên cứu theo dõi trẻ em dài hạn lớn nhất tại châu Âu, với gần 14.000 trẻ sinh đầu những năm 1990 được theo dõi từ khi còn trong bụng mẹ đến tuổi trưởng thành.

Khi trẻ 5 tuổi, phụ huynh được hỏi về tình trạng nấm mốc trong nhà – chẳng hạn các mảng mốc trên tường, trần, cửa sổ hoặc mùi ẩm kéo dài. Sau đó, chức năng phổi của trẻ được đo lường ở các mốc 8 tuổi, 15 tuổi và 24 tuổi bằng các chỉ số hô hấp tiêu chuẩn:

FEV₁ (Forced Expiratory Volume in 1 second): thể tích khí trẻ có thể thở ra mạnh trong giây đầu tiên.
FVC (Forced Vital Capacity): tổng lượng khí có thể thở ra sau khi hít vào tối đa.

Kết quả cho thấy:

Trẻ tiếp xúc đáng kể với nấm mốc ở tuổi 5 có nguy cơ được chẩn đoán hen suyễn ở tuổi 8 cao hơn 1,85 lần so với nhóm không tiếp xúc.
Ở tuổi 15, nhóm này có chỉ số FEV₁ và FVC thấp hơn khoảng 5 – 6% so với nhóm không phơi nhiễm.
Đến tuổi 24, mối liên hệ này yếu đi và không còn rõ rệt như giai đoạn thiếu niên.

Thoạt nhìn, con số “giảm 5–6%” có thể không gây ấn tượng mạnh. Tuy nhiên, trong y học hô hấp, giai đoạn từ 10–20 tuổi là thời điểm phổi phát triển nhanh và đạt “đỉnh chức năng phổi”. Nếu sự tăng trưởng này bị kìm hãm dù chỉ vài phần trăm, trẻ có thể không đạt được mức chức năng phổi tối ưu khi trưởng thành. Điều này có ý nghĩa quan trọng, bởi đỉnh chức năng phổi thấp hơn có liên quan đến nguy cơ cao hơn mắc bệnh phổi mạn tính về sau.

Tại sao trẻ tiếp xúc với nấm mốc có thể dẫn đến suy giảm chức năng phổi?

Điều gì xảy ra khi trẻ hít phải nấm mốc

Khi phát triển trong môi trường ẩm, nấm mốc không chỉ bám trên bề mặt tường hay trần nhà mà còn âm thầm phát tán vào không khí nhiều thành phần sinh học khác nhau:

Bào tử nấm (spores) – các hạt siêu nhỏ bay lơ lửng trong không khí.
Các thành phần từ thành tế bào như β-glucans, có khả năng kích hoạt hệ miễn dịch.
Một số hợp chất hữu cơ dễ bay hơi gây mùi đặc trưng.

Những hạt li ti này có thể lơ lửng trong không khí và xâm nhập sâu vào đường thở mỗi lần trẻ hít vào. Ở trẻ em, đường thở hẹp hơn và hệ miễn dịch còn đang hoàn thiện.

Khi bào tử nấm được hít vào, cơ thể có thể phản ứng bằng cách kích hoạt viêm để “loại bỏ tác nhân lạ”, như:

Phù nề niêm mạc phế quản
Tăng tiết nhầy
Co thắt cơ trơn phế quản

Khi viêm xảy ra thường xuyên, thành phế quản có thể dày lên và cấu trúc đường thở thay đổi – hiện tượng gọi là tái cấu trúc đường thở (airway remodeling).

Khi đó, lòng phế quản hẹp hơn, luồng khí lưu thông bị hạn chế ngay cả khi không có cơn hen cấp. Đây chính là cơ chế giải thích vì sao chỉ số FEV₁ có thể giảm theo thời gian.

Vì sao ảnh hưởng rõ ở tuổi thiếu niên?

Câu trả lời nằm ở quá trình phát triển của phổi. Phổi tăng trưởng mạnh trong suốt thời thơ ấu và thiếu niên, đạt đỉnh chức năng vào khoảng đầu tuổi 20. Nếu trong giai đoạn 5–15 tuổi – khi phổi đang phát triển nhanh – trẻ liên tục phải đối mặt với viêm đường thở, mức tăng trưởng có thể không đạt tối đa.

Đến tuổi trưởng thành, phổi đã ổn định về mặt cấu trúc nên sự chênh lệch có thể không còn biểu hiện rõ trong số liệu thống kê. Tuy nhiên, “đỉnh chức năng phổi” thấp hơn có thể đã được thiết lập từ trước đó.

Gia đình nên làm gì để bảo vệ lá phổi của trẻ?

Việt Nam nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới ẩm, độ ẩm cao quanh năm, đặc biệt vào mùa mưa. Nhà chung cư đóng kín để tránh bụi và tiếng ồn, điều hòa hoạt động liên tục, quần áo phơi trong phòng… tất cả đều có thể làm tăng độ ẩm và tạo điều kiện cho nấm mốc phát triển.

Theo hướng dẫn điều trị hen trẻ em của Bộ Y tế Việt Nam, các dị nguyên trong nhà – bao gồm nấm mốc – là yếu tố có thể kích phát hoặc làm nặng triệu chứng hen. Bệnh viện Nhi Trung ương cũng nhiều lần nhấn mạnh vai trò của môi trường sống trong kiểm soát hen trẻ em.

Vì vậy, thay vì chờ đến khi trẻ xuất hiện triệu chứng rõ rệt, phụ huynh có thể chủ động rà soát môi trường sống ngay từ sớm.

10 phút kiểm tra nhanh trong nhà

Bạn có thể tự rà soát nhanh bằng những câu hỏi rất đơn giản sau:

Bước vào phòng ngủ có thấy mùi ẩm mốc hoặc mùi “hăng hăng” khó chịu không?
Góc tường khuất, phía sau tủ quần áo hoặc giường có xuất hiện vết mốc đen, xanh hoặc loang lổ không?
Buổi sáng mở cửa sổ ra có thấy kính bị đọng nước nhiều không?
Trần nhà, đặc biệt khu vực gần nhà vệ sinh hoặc ban công, có vết ố vàng hay bong sơn không?
Phòng tắm có thường xuyên bí hơi, lâu khô sau khi tắm không?

Nếu bạn trả lời “có” cho nhiều hơn một câu hỏi, rất có thể độ ẩm trong nhà đang cao hơn mức an toàn.

Tuy nhiên, phát hiện mốc chỉ là bước đầu. Quan trọng hơn là xử lý đúng cách.

Giảm nguy cơ bằng cách kiểm soát độ ẩm trong nhà

Để hạn chế nấm mốc quay trở lại, gia đình có thể lưu ý:

Giữ nhà cửa thông thoáng, mở cửa sổ khi thời tiết khô ráo.
Lắp và sử dụng quạt hút ở phòng tắm, nhà bếp.
Kiểm tra, sửa ngay các chỗ rò rỉ nước, tường thấm, trần ố.
Không chỉ lau sạch vết mốc mà cần xử lý nguyên nhân gây ẩm phía sau.
Vệ sinh định kỳ máy điều hòa và các thiết bị dễ tích tụ hơi ẩm.
Nếu có điều kiện, duy trì độ ẩm trong nhà dưới khoảng 60%.

Nguyên tắc đơn giản là: còn ẩm, còn mốc. Khi kiểm soát được độ ẩm, nguy cơ sẽ giảm đáng kể.

Khi nào nên đưa trẻ đi khám?

Song song với việc cải thiện môi trường sống, phụ huynh cũng nên theo dõi các dấu hiệu hô hấp ở trẻ.

Ho kéo dài trên hai tuần.
Ho hoặc khò khè về đêm.
Thở rít khi vận động.
Có tiền sử dị ứng hoặc hen trong gia đình.

Phát hiện sớm và kiểm soát tốt hen không chỉ giúp trẻ dễ thở hơn trước mắt mà còn giảm nguy cơ tổn thương đường thở lâu dài.

Những vệt mốc trên tường có thể chỉ là dấu hiệu của một căn phòng ẩm, nhưng cũng có thể là lời nhắc về chất lượng không khí mà trẻ hít thở mỗi ngày. Chúng ta không thể kiểm soát mọi yếu tố nguy cơ, nhưng có thể cải thiện không gian sống của chính mình. Và đôi khi, một căn phòng khô ráo, thoáng khí chính là món quà thầm lặng dành cho tương lai của con.