Virus Nipah: Mối đe dọa không mới nhưng cần cảnh giác

   Những ngày gần đây, virus Nipah liên tục được nhắc tới trong các cảnh báo y tế quốc tế sau khi một số quốc gia châu Á ghi nhận ca bệnh và ca tử vong. Dù số ca không lớn, Nipah vẫn khiến giới chuyên môn đặc biệt quan tâm bởi khả năng gây bệnh nặng và tỷ lệ tử vong cao. Trước diễn biến này, nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam, đã chủ động tăng cường giám sát và chuẩn bị các phương án phòng, chống từ sớm.

Tình hình Nipah trên thế giới và cách Việt Nam ứng phó

   Nipah không phải là virus mới. Từ đầu những năm 2000, Bangladesh và Ấn Độ đã ghi nhận các đợt bùng phát lẻ tẻ theo mùa, thường liên quan đến phơi nhiễm từ dơi ăn quả (fruit bats) và đôi khi có lây từ người sang người trong gia đình hoặc cơ sở y tế. WHO cũng nhấn mạnh đây là bệnh lây từ động vật sang người (zoonosis) có khả năng gây bệnh nặng, vì vậy được xếp vào nhóm tác nhân cần tăng cường chuẩn bị ứng phó.

   Gần đây, thông tin về các ca bệnh nghi ngờ và ca xác định tại Ấn Độ đã khiến nhiều nước trong khu vực siết chặt giám sát tại cửa khẩu, đặc biệt ở sân bay: đo thân nhiệt, theo dõi triệu chứng hô hấp/sốt, khai thác lịch sử đi lại và phát hiện sớm người có yếu tố dịch tễ. Reuters ghi nhận một loạt nước châu Á triển khai hoặc tăng cường các biện pháp sàng lọc y tế đối với người nhập cảnh sau thông tin ca bệnh liên quan Ấn Độ.

   Tại Việt Nam, Bộ Y tế và hệ thống y tế dự phòng đã phản ứng theo hướng “chủ động từ tuyến đầu” thay vì chờ có ca bệnh: ban hành yêu cầu tăng cường giám sát, phòng chống; nhấn mạnh kiểm dịch y tế quốc tế, phát hiện sớm người có triệu chứng và yếu tố dịch tễ; đồng thời truyền thông khuyến cáo người dân, tránh hoang mang nhưng không chủ quan.

   Ở các cửa ngõ hàng không lớn, hoạt động giám sát được nhấn mạnh hơn: tăng cường sàng lọc hành khách nhập cảnh, truyền thông tại sân bay, phối hợp cơ quan y tế địa phương để xử trí khi phát hiện trường hợp nghi ngờ. Nhiều cơ quan báo chí trong nước phản ánh việc tăng cường giám sát tại các sân bay như Tân Sơn Nhất, Nội Bài và triển khai khuyến cáo phòng bệnh cho nhân viên – hành khách.

   Điểm tích cực là thông điệp ứng phó của Việt Nam khá rõ ràng: Nipah nguy hiểm nhưng không phải “tận thế”; điều quan trọng là phát hiện sớm, cách ly – kiểm soát nhiễm khuẩn đúng cách trong y tế, và giảm nguy cơ phơi nhiễm từ thực phẩm/động vật ở cộng đồng.

Virus Nipah là gì, biểu hiện bệnh ra sao, nguy hiểm đến mức nào?

   Nipah (NiV) là virus thuộc họ Paramyxoviridae, có nguồn chứa tự nhiên được ghi nhận chủ yếu ở dơi ăn quả. Con người có thể nhiễm khi tiếp xúc trực tiếp với động vật nhiễm (như lợn trong một số bối cảnh), hoặc ăn/uống thực phẩm bị nhiễm dịch tiết của dơi; và trong một số đợt bùng phát. Bên cạnh đó, virus có thể lây từ người sang người khi tiếp xúc gần với dịch cơ thể (chăm sóc người bệnh, môi trường bệnh viện, sinh hoạt gia đình).

Triệu chứng bệnh thế nào?

   Thời gian ủ bệnh của Nipah thường dao động từ vài ngày đến khoảng hai tuần. Tuy nhiên, điều khiến bệnh này khó phát hiện sớm là triệu chứng ban đầu rất dễ nhầm lẫn. Người bệnh có thể sốt, đau đầu, mệt mỏi, đau họng, ho hoặc khó thở – những biểu hiện không khác nhiều so với các bệnh nhiễm siêu vi thông thường.

   Khi virus tấn công hệ thần kinh, các dấu hiệu nặng có thể xuất hiện: lơ mơ, rối loạn tri giác, co giật… Một số tài liệu lâm sàng ghi nhận bệnh có thể tiến triển nhanh, khiến người bệnh rơi vào hôn mê trong thời gian ngắn nếu viêm não nặng. Đây là lý do Nipah luôn được xếp vào nhóm bệnh cần cảnh giác cao tại cơ sở điều trị.

Tỷ lệ tử vong cao và chưa có vaccine đặc hiệu

   WHO ước tính tỷ lệ tử vong ca bệnh (CFR) dao động khoảng 40–75%, thay đổi theo từng đợt bùng phát và năng lực phát hiện – điều trị.

Đến nay, WHO nêu rõ chưa có vaccine hay thuốc điều trị đặc hiệu được phê duyệt rộng rãi, điều trị chủ yếu là hỗ trợ và hồi sức tích cực, đồng thời kiểm soát nhiễm khuẩn nghiêm ngặt để giảm lây chéo trong bệnh viện.

   Tuy vậy, Nipah cũng có một đặc điểm khiến nguy cơ bùng phát diện rộng thấp hơn so với nhiều bệnh khác: virus này không lây lan dễ dàng trong cộng đồng như cúm mùa. Phần lớn các ca lây truyền từ người sang người xảy ra khi tiếp xúc gần, chăm sóc trực tiếp bệnh nhân hoặc trong môi trường bệnh viện nếu kiểm soát nhiễm khuẩn chưa tốt. Chính vì thế, Nipah giống như một “đốm lửa nhỏ nhưng rất nóng”: ít ca, nhưng mỗi ca đều có thể rất nặng.

Người dân cần lưu ý gì để tự bảo vệ mình?

   Nói về Nipah, điều hữu ích nhất với cộng đồng không phải là đếm số ca ở đâu đó, mà là giảm nguy cơ phơi nhiễm theo những nguyên tắc rất đời thường.

Ăn uống an toàn

   WHO và CDC đều nhấn mạnh nguy cơ từ thực phẩm bị nhiễm dịch tiết của dơi, đặc biệt trong bối cảnh một số quốc gia có thói quen dùng nhựa chà là tươi (date palm sap) hoặc ăn trái cây có thể bị dơi “ghé qua”. Lời khuyên cốt lõi:

• Không ăn trái cây có dấu hiệu bị động vật cắn dở, rơi dưới gốc cây, hoặc không rõ vệ sinh.
• Ưu tiên trái cây rửa kỹ, gọt vỏ, thực phẩm nấu chín.
• Tránh dùng các đồ uống/nhựa cây “tươi sống” không đảm bảo vệ sinh khi đi tới vùng có ghi nhận ca bệnh.

Hạn chế tiếp xúc gần khi có ca nghi ngờ, nhất là chăm sóc người bệnh

   Nếu trong gia đình có người sốt, đau đầu, ho/khó thở và vừa đi từ vùng đang có cảnh báo hoặc có yếu tố dịch tễ, hãy:

• Khuyến khích người bệnh đeo khẩu trang, ở phòng riêng nếu có thể, hạn chế dùng chung vật dụng cá nhân.
• Người chăm sóc rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết (nước bọt, đờm…), vệ sinh bề mặt hay chạm.
• Đưa người bệnh đến cơ sở y tế sớm và nói rõ lịch sử đi lại/tiếp xúc. Đây là chi tiết nhỏ nhưng giúp bác sĩ “mở đúng ngăn kéo” chẩn đoán.

Đi lại thông minh

   Bộ Y tế Việt Nam đã khuyến cáo người dân hạn chế đến khu vực đang có dịch nếu không cần thiết, đồng thời nhấn mạnh theo dõi sức khỏe khi trở về từ vùng nguy cơ. Với người chuẩn bị du lịch/công tác, nên:

• Cập nhật khuyến cáo y tế chính thức, tuân thủ sàng lọc tại cửa khẩu.
• Tránh tham quan – tiếp xúc gần nơi có dơi cư trú, trang trại/động vật bệnh.
• Nếu có sốt, ho, mệt bất thường sau hành trình, hãy đi khám sớm.

Điều quan trọng nhất: đừng tự chẩn đoán bằng nỗi sợ

   Nipah nguy hiểm, nhưng không phải cứ sốt là Nipah. Mùa này, rất nhiều bệnh hô hấp thông thường có triệu chứng tương tự. Cách ứng xử đúng là: giữ vệ sinh, ăn chín uống sôi, khai báo lịch sử đi lại trung thực và đi khám khi có dấu hiệu nặng hoặc yếu tố dịch tễ. Chính sự điềm tĩnh – hợp tác sẽ giúp hệ thống y tế phát hiện sớm và khoanh vùng nhanh nếu có nguy cơ thật.

   Virus Nipah hiếm gặp nhưng không thể xem nhẹ. Việc chủ động giám sát, chuẩn bị sẵn sàng trong hệ thống y tế cùng với sự tỉnh táo của người dân sẽ quyết định khả năng kiểm soát nguy cơ nếu mầm bệnh xuất hiện. Trong phòng chống dịch bệnh, đặc biệt với các tác nhân có tỷ lệ tử vong cao như Nipah, sự chủ động luôn là yếu tố then chốt.